Tin mới Xem thêm

  • Thông Báo chuyển Website Hội Nhà Văn TP. Hồ...

    Để có thêm nhiều chuyên mục nhằm phục vụ bạn đọc, Ban Thường vụ Hội Nhà văn TPHCM đã thay đổi giao diện, tên miền cho phù hợp với tầm vóc của một trang văn chương uy tín và chuyên nghiệp.

  • Chi hội Nhà văn Bến Nghé Tổ chức cuộc thi...

    Vừa qua, Ban điều hành Chi Hội Nhà văn Bến Nghé đã quyết định tiến hành tổ chức cuộc thi “Văn Chương Bến Nghé” lần 1 (dành cho Thơ).

  • Trang web Hội tạm ngưng cập nhật thông tin

    Vì lý do kỹ thuật và điều kiện kinh phí khó khăn nên kể từ hôm nay Trang thông tin điện tử Hội Nhà văn TP.HCM phải tạm dừng cập nhật thông tin để sửa chữa, nâng cấp và vận động kinh phí. Ban điều hành website rất mong được đón nhận sự góp ý xây dựng về nội dung, hình thức lẫn hỗ trợ tài chính của các hội viên

  • Trang Thế Hy người đi chỗ khác chơi

    Tháng 10.1992 sau khi nhận sổ hưu từ cơ quan Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, với tuyên bố: “Tôi sẽ rời thành phố

  • Doãn Minh Trịnh giấc mơ đêm trở gió

    Người đàn bà bỏ phố/ lên non/ chiều đông/ mơ giấc mơ tự do/ Ngày mới lạ/ bông cúc đọng sương đêm

  • Bùi Việt Thắng & đường đi của truyện ngắn

    Giải nhất Cuộc thi Truyện ngắn (2015-2017) báo Văn Nghệ thuộc về nhà văn Nguyễn Trường (Giám đốc - Tổng biên tập nhà xuất bản Thanh niên). Thông thường

Chân dung Xem thêm

Thế giới sách Xem thêm

Dọc đường văn học

Văn học yêu nước giữa lòng đô thị miền Nam

27.12.2011-15:45

Nhà thơ Trần Hữu Lục

 

Văn học dấn thân, yêu nước

giữa lòng đô thị miền Nam(*)

TRẦN HỮU LỤC

 

NVTPHCM- Những biến cố lịch sử tại miền Nam trong gần hai thập niên (1955 -1975) đã có tác động đến giới văn nghệ sĩ. Ý thức dấn thân nhập cuộc của những cây bút đô thị trong từng giai đoạn, đã đưa họ vượt ra ngoài cái thế giới riêng tư của mình để vươn tới sự cảm thông sâu sắc, đồng thời chia sẻ với thân phận bọt bèo của người cùng khổ, người bị áp bức. Những tác giả đô thị tại Sài Gòn và tại các thành thị miền Nam đã bày tỏ tình liên đới với người dân cùng khổ ở nông thôn và người dân nghèo thành thị tại miền Nam. Từng nơi, từng lúc, những tác giả đô thị đã đóng góp nhiều tác phẩm dấn thân, phản kháng, dân tộc, tiến bộ và yêu nước vào dòng chảy văn học Sài Gòn trước năm 1975 và tiếp tục đồng hành với văn học đất nước từ sau năm 1975.

 

I/ Bối cảnh đô thị.

 

Sách văn học đã xuất bản và tồn tại trong thị trường văn hóa đô thị  như thế nào? Trước năm 1975, tại Sài Gòn và các tỉnh thành miền Nam thì những tác phẩm văn hóa nghệ thuật nói chung cùng với các loại sách văn học và các loại báo, tạp chí nói riêng… là lĩnh vực văn hóa đều do cơ quan Liên vụ Thông tin Hoa Kỳ (JUSPAO) kiểm soát và chi phối. Họ đã sử dụng “những thủ đoạn giấu mặt để phối hợp với những hành động lộ mặt” trong công việc tuyên truyền và kiểm soát báo chí, xuất bản. Nhiều tờ báo, tạp chí, sách văn học đã có nhận tiền viện trợ của cơ quan JUSPAO hoặc của chính quyền lúc bấy giờ. Từ đó, những sản phẩm văn hóa có nội dung phản động, xuyên tạc, bôi nhọ và những sản phẩm văn hóa  ngoại nhập  có nội dung  đồi trụy, giả tạo và xa lạ, tất cả đã làm nhiễm độc môi trường văn hóa xã hội từ thành thị đến nông thôn. Những sản phẩm văn hóa “độc hại” như thế đã được ưu tiên phổ biến tại các thị trường văn hóa nhiễm độc của miền Nam

   Giữa dòng văn hóa vẩn đục trong gần hai thập niên như thế vẫn chảy âm thầm, bền bĩ, mạnh mẽ dòng văn học dấn thân, yêu nước. Và cùng năm tháng đã hình thành và công khai luân lưu  dòng văn học có nội dung: phản kháng, yêu nước, tiến bộ và dân tộc.

 

II/ Văn học dấn thân, yêu nước.

  

Giữa dòng văn hóa bị vẩn đục và ô nhiễm của Sài Gòn và các thành thị khác tại miền Nam trước năm 1975 đã xuất hiện khá đông  tác giả là nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu, biên khảo và các tác giả trẻ đã cùng bày tỏ tình liên đới với đồng bào mình. Tùy theo nhận thức về chính trị và sứ mệnh của văn nghệ: Có thể chỉ mới là  bày tỏ, phản kháng, chống đối thứ văn nghệ đồi trụy, xa lạ và bảo vệ văn hóa dân tộc. Tích cực hơn là thái độ dấn thân nhập cuộc, tiến bộ và cầm bút như một vũ khí chiến đấu, yêu nước và dân tộc.Trong những tác phẩm tiêu biểu của dòng văn học dấn thân,yêu nước nhiều tác giả đã viết về những đề tài gần gũi và nhức nhối: Đấy là tuổi thơ lạc loài bơ vơ, đám đông lao động có cuộc sống ê chề, bầm dập đang bị đẩy đến bờ vực thẳm của tuyệt vọng. Đấy là những nhà giáo, sinh viên tranh đấu vì dân tộc tự quyết và đòi hỏi hòa bình, kêu gọi những cuộc lên đường để “ngày mai còn có quê hương để trở về”. Nhiều tác phẩm đã  phơi bày, tố cáo tội ác xâm lược, chế độ lao tù man rợ và chống Mỹ… Tác phẩm này thì kêu gọi thanh niên bỏ ngủ, thôi lính, tác phẩm kia viết về hòa hợp hòa giải dân tộc và thống nhất đất nước…  Tất nhiên, các tác giả phải biết cách “viết” và “ lách” trong vòng vây của các biện pháp thô bạo như “hốt,cắt,đục “ và các công cụ kiểm duyệt khắt khe (Hốt là tịch thu toàn bộ sách báo, tạp chí ngay lúc phát hành - Cắt là dùng kéo để cắt bỏ những trang, những đoạn không được phép xuất bản - Đục là đục bỏ những chi tiết, những câu, những chữ đã sắp sẵn trên máy nhưng chưa được phép in). Còn người đọc thì phải biết luyện cách đọc giữa những dòng chữ. Tất cả  những tác phẩm có nội dung dấn thân, yêu nước  như thế không chỉ được nhiều người yêu chuộng và tìm đọc mà còn là những tư liệu, hồ sơ sống động, gần gũi và chân thật của người dân và cả xã hội tại Sài Gòn và các thành phố khác lúc bấy giờ. Nhiều thế hệ nhà văn của dòng văn học dấn thân yêu nước đã có những đóng góp tich cực, đã biết cách len lách qua kiểm duyệt bằng nhiều phương thức sáng tạo, như in sách dưới dạng phụ bản của một tạp chí. Đấy là cách làm của tạp chí Đối Diện với các đầu sách “Cách một dòng sông” tập truyện ngắn của Trần Hữu Lục, “Rừng dậy men mùa” tập thơ của Đông Trình, “Trước khi mặt trời mọc” tập truyên của Trần Duy Phiên, “Bọt biển và sóng ngầm” tập bút ký của  Lý Chánh Trung, “Cho cây rừng còn xanh lá” tập bút ký của Nguyễn Ngọc Lan, “Trái tim Việt Nam” tập nhạc của Phạm Thế Mỹ... Đấy còn là cách sáng tạo khi đổi bút hiệu bằng  cái tên nước ngoài  như trường hợp của nhà văn Vũ Hạnh với tác phẩm “Người Việt cao quý” đã  phải  mang tên tác giả nước ngoài là A. Pazzi. Rất nhiều tác phẩm có giá trị về nội dung tư tưởng và nghệ thuật của dòng văn học dấn thân đã xuất hiện công khai giữa vòng vây của trào lưu văn nghệ chống Cộng và các khuynh hướng văn nghệ thời thượng, như: đồi trụy, phản động, viễn mơ, ngụy Thiền, xa lạ “chói lòa cái mới, cái đẹp” và đã tìm cách “qua mặt” trước một guồng máy “mạo hóa” của chính quyền lúc bấy giờ. Xuất hiện công khai giữa lòng các đô thị, những tác giả dấn thân đã đóng góp hàng trăm tác phẩm có chất lượng vào dòng chảy văn học yêu nước, tiến bộ tại Sài Gòn trước năm 1975.

Trên lĩnh vực báo chí, nhiều tờ báo, tạp chí  đã xuất bản như: tạp chí yêu nước Tin Văn và những tạp chí và những tờ báo tiến bộ như: Đối Diện, Tự Quyết, Đất Nước, Trình Bày, Tin Sáng, Đuốc Nhà Nam, Điện Tín, Sinh viên Sài Gòn… (Sài Gòn), những tập văn Ngày Mai , Việt Nam Việt Nam, Làm Dân, Sinh viên Huế, tạp chí Việt (Huế) và trên các tạp chí Ý Thức (Ninh Thuận), Nhân Sinh (Nha Trang), Tiềm Lực (Đà Nẵng)…

   Nhiều tác phẩm có nội dung tiến bộ và dân tộc đã “vượt qua” rào kiểm duyệt khắt khe và đã xuất hiện công khai, trong đó có: Mùa xuân trên đỉnh non cao, Chất ngọc, Người Việt cao quí (Vũ Hạnh), Chắp tay nguyện cầu cho bồ câu trắng hiện, Nói với tuổi hai mươi (Nhất Hạnh),Trầm mặc cây rừng, Như cánh chim bay (Võ Hồng), Đò dọc, Tình đất ( Bình Nguyên Lộc), Hương rừng Cà Mau, Hai cõi U Minh (Sơn Nam), Chiếc áo thiên thanh, Sắc lụa Trữ La (Viễn Phương), Bão rừng, Hương máu (Nguyễn Văn Xuân), Cô gái xóm nghèo (Phan Du), Sóng nước Cổ Chiên (Mặc Khải), Trắng canh tâm sự (Phong Sơn), Đất mẹ (Phương Đài), Ngụ ngôn của người đảng trí (Ngô Kha), Thu ơi từ đó (Tường Linh), Mấy vấn đề văn nghệ (Lữ Phương), Hồi chuông tắt lửa (Thế Nguyên), Chiếc áo thiên thanh (Lê Vĩnh Hòa), Lửa cháy quê hương (Tần Hoài Dạ Vũ), Lời chim bão tố (Chinh Văn), Thưa mẹ trái tim (Trần Quang Long), Cách một giòng sông (Trần Hữu Lục), Rừng dậy men mùa (Đông Trình), Trước khi mặt trời mọc (Trần Duy Phiên), Cho cây rừng còn xanh lá (Nguyễn Ngọc Lan), Bọt biển và sóng ngầm (Lý Chánh Trung), Vào một thời im bóng (Lê Văn Ngăn), Những trái tim hồng (Hoàng Thoại Châu), Ta đã lớn lên bên này châu Á (Đồng Tháp), Nhờ ơn cây lúa, lúa ơi! (Võ Quê)…

Đặc biệt là tập truyện ngắn Bút máu (tập truyện của nhiều tác giả vùng đô thị) do Văn nghệ Giải phóng in ấn tại chiến khu năn 1974 và đã được NXB Văn Nghệ TP.HCM tái bản vào tháng 7- 1975. Tập truyện “Bút máu” đã tuyển chọn 19 truyện ngắn, trong đó có 7 truyện ngắn của Trần Hữu Lục, Tiêu Dao Bảo Cự, Hùynh Ngọc Sơn và Võ Trường Chinh là 4 thành viên của Nhóm Việt và các tác giả khác là Vũ Hạnh, Ánh Phương, Phan Du, Trúc Liên, Vũ Duy, Mặc Khải, Dương Trữ La, Chu Thao, Lê Vĩnh Hòa, Ngụy Ngữ . Trong Lời Nhà xuất bản: "…Một số ngòi bút vẫn nói lên được ít nhiều sự thật về cuộc sống ở vùng bị tạm chiếm. Sự mua chuộc đọa lạc, lưỡi kéo kiểm duyệt, Tổng Nha cảnh sát, khám lớn Chí Hòa…tất cả những hình thức của cả một bộ máy chính quyền phát-xít được Mỹ hóa, đã không che lấp được hết trong văn chương những tội ác, những xấu xa, những vết thương đau đớn mà chính quyền ấy đã gây ra”.

Một dòng văn học dấn thân, yêu nước với hàng trăm tác phẩm, đa dạng trong phong cách sáng tạo và thật phong phú về đề tài, nội dung hiện thực. Dòng văn học này đã thực sự đồng hành và gắn bó với vận mệnh của đất nước trong một thời gian dài gần hai thập niên.

 

III/ Cùng chảy trong dòng văn học dân tộc, cách mạng và tiến bộ.

 

Sau ngày đất nước thống nhất, những tác phẩm văn học phản kháng, dấn thân, tiến bộ, yêu nước đã được “nhìn lại” trên nhiều công trình tổng tập về  biên khảo, văn, thơ khá bề thế được biên soạn công phu và tâm huyết.Dòng văn học này còn được chọn làm đề tài trong nhiều luận văn tốt nghiệp của sinh viên tại các trường đại học ở Huế, Đà Nẵng, Đà Lạt, TP.Hồ Chí Minh và  trong một số luân văn  thạc sĩ, tiến sĩ của các nghiên cứu sinh và giáo sư tại các trường đại học. Chỉ tính riêng về sách biên soạn, nghiên cứu và sách tuyển tập đã có trên 18 đầu sách đã được ấn hành.

Sớm nhất là tập truyện ngắn đô thị “Bút máu” đã được NXB Văn Nghệ Giải phóng  in lại vào tháng 7-1975. Tiếp sau là “Văn học Việt Nam chống Mỹ cứu nước” do Viện Văn học (Hà Nội) biên soạn- 1979, “Cuộc xâm lăng về văn hóa và tư tưởng” NXB Văn Hóa- 1985 ,“Mùa xuân chim én bay về” (tập truyện) NXB Cửu Long -1986, ”Tiếng hát những người đi tới” NXB Trẻ - báo Tuổi Trẻ và báo Thanh Niên- 1993, Tập truyện ngắn Việt và Tập thơ- nhạc- họa Việt NXB Trẻ -1998, Hai tập sách “ Tuyển tập văn 1945- 1975” (kỷ niệm 300 năm Sài Gòn –TP.HCM) NXB Văn Nghệ- Hội Nhà văn  TP. Hồ Chí Minh- Sở Văn hóa Thông tin TP.HCM- 1998, “Nhìn lại một chặng đường văn học” NXB Thành phố Hồ Chí Minh -2000, “Thơ Việt Nam”  NXB Lao Động -2001, “Viết trên đường tranh đấu “ NXB Thuận Hóa -2005,  “Tổng tập truyện ngắn Việt Nam 1995- 2005” NXB Công An Nhân Dân- 2005, Tập Truyện ngắn TP.Hồ Chí Minh  và Tập Thơ TP. Hồ Chí Minh 1975 – 2005” NXB Hội Nhà văn – 2006, “Truyện ngắn TP Hồ Chí Minh” NXB Trẻ -2006, “Phác họa chân dung một thế hệ” NXB Đà Nẵng 2007…

 Đồng hành cùng lịch sử, dòng văn học dấn thân, yêu nước trong lòng các đô thị  miền Nam đã xác lập được vị trí, khẳng định những đóng góp tích cực của mình, cũng như đã tạo được dấu ấn sâu sắc cùng năm tháng. Trong gần hai thập niên là một dòng văn học dấn thân, yêu nước thì  ngày nay, dòng văn học này đang cùng chảy vào dòng văn học dân tộc, cách mạng và hiện đại của Sài Gòn - TP. HCM và cả nước. Trong hàng chục năm như thế, những nhà văn, nhà thơ, nhà biên khảo, nhà lý luận phê bình và tác giả trẻ đã cùng biết chọn đúng hướng và tìm được đường đi. Từng lúc, từng nơi đã hình thành và luân lưu một dòng văn học dấn thân, yêu nước, dân tộc và tiến bộ tại các đô thị miền Nam. Hàng trăm tác phẩm như thế đã đồng hành cùng dân tộc !. Và có một thời dấn thân thật đáng yêu và  đáng nhớ .

TP. HCM,12.2011

___________

(*) Tham luận tại Hội thảo 30 năm phát triển văn học TP.HCM

    

TÁC PHẨM CỦA TRẦN HỮU LỤC:

>> Giọng ngọt mềm nam trân

>> Có một thời thanh xuân như thế...

>> Hư ảo nửa bờ vai mềm

>> Vô sắc trong thơ Trần Hữu Lục

>> Giọt Huế lãng du

 

TIN LIÊN QUAN:

 

Vui lòng Đăng nhập để gửi lời cảm nhận của bạn cho bài viết trên.