Tin mới Xem thêm

  • Thông Báo chuyển Website Hội Nhà Văn TP. Hồ...

    Để có thêm nhiều chuyên mục nhằm phục vụ bạn đọc, Ban Thường vụ Hội Nhà văn TPHCM đã thay đổi giao diện, tên miền cho phù hợp với tầm vóc của một trang văn chương uy tín và chuyên nghiệp.

  • Chi hội Nhà văn Bến Nghé Tổ chức cuộc thi...

    Vừa qua, Ban điều hành Chi Hội Nhà văn Bến Nghé đã quyết định tiến hành tổ chức cuộc thi “Văn Chương Bến Nghé” lần 1 (dành cho Thơ).

  • Trang web Hội tạm ngưng cập nhật thông tin

    Vì lý do kỹ thuật và điều kiện kinh phí khó khăn nên kể từ hôm nay Trang thông tin điện tử Hội Nhà văn TP.HCM phải tạm dừng cập nhật thông tin để sửa chữa, nâng cấp và vận động kinh phí. Ban điều hành website rất mong được đón nhận sự góp ý xây dựng về nội dung, hình thức lẫn hỗ trợ tài chính của các hội viên

  • Trang Thế Hy người đi chỗ khác chơi

    Tháng 10.1992 sau khi nhận sổ hưu từ cơ quan Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, với tuyên bố: “Tôi sẽ rời thành phố

  • Doãn Minh Trịnh giấc mơ đêm trở gió

    Người đàn bà bỏ phố/ lên non/ chiều đông/ mơ giấc mơ tự do/ Ngày mới lạ/ bông cúc đọng sương đêm

  • Bùi Việt Thắng & đường đi của truyện ngắn

    Giải nhất Cuộc thi Truyện ngắn (2015-2017) báo Văn Nghệ thuộc về nhà văn Nguyễn Trường (Giám đốc - Tổng biên tập nhà xuất bản Thanh niên). Thông thường

Chân dung Xem thêm

Thế giới sách Xem thêm

Nghiên Cứu - Phê Bình

Trần Văn Tuấn - Đôi điều cảm nhận về đổi mới văn học

04.7.2016-10:45

 Nhà văn Trần Văn Tuấn

 

Đôi điều cảm nhận về đổi mới văn học

 

TRẦN VĂN TUẤN

 

NVTPHCM- Trước hết xin được nói rõ, tôi không phải người chuyên nghiên cứu lý luận phê bình văn học, tôi chỉ là người viết nhiều về truyện ngắn, tiểu thuyết. Do vậy, vấn đề nhìn lại đánh giá kết quả 30 năm đổi mới văn học, tôi chỉ nêu lên một số cảm nhận cá nhân.

 

Cảm nhận đầu tiên về sự đổi mới trong văn học nghệ thuật (VHNT) là “sự tất yếu phải có”. Ai cũng biết văn hóa nói chung, văn học nói riêng luôn phát triển theo sự phát triển của xã hội loài người. Xã hội nào văn hóa ấy là một luận điểm đúng đắn. Trong thời chiến tranh, bao cấp tất nhiên phải có văn học chiến tranh, bao cấp. Khi xã hội đổi mới mở cửa, văn học nói riêng, văn hóa nói chung cũng phải đổi mới, mở cửa. Nói cho đúng, đổi mới văn học là một yêu cầu tất yếu của sự phát triển, cũng như việc đổi mới kinh tế xã hội của nước ta là yêu cầu tất yếu của thời đại, của nhân dân. Câu khẩu hiệu thời kỳ đầu đổi mới “Đổi mới hay là chết” dã khái quát đúng tình hình. Trong một thế giới tiềm ẩn nhiều nguy cơ chiến tranh, trong điều kiện khoa học công nghệ phát triển đến chóng mặt, sự trì trệ, lạc hậu trong quản lý điều hành xã hội sẽ gây ra những hậu quả khôn lường. Chưa nói đến sự phát triển, ngay cả việc tồn tại cũng hết sức mong manh. Khi nhìn lại quá trình thực hiện đổi mới trong 30 năm qua, chắc hẳn ai cũng có chung nhận định “đổi mới do quy luật khách quan”. Xã hội đã vậy, văn học cũng vậy thôi.

 

Cảm nhận thứ hai là sự đổi mới do nhu cầu nội tại. Với xã hội là nhân dân. Với văn học là nhà văn và những người làm công việc xuất bản, phát hành. Trên bình diện xã hội, sau 10 năm đất nước hòa bình, thống nhất, cuộc sống của người dân vẫn còn cực kỳ khốn khó. Cho dù trên thực tế, đất nước vẫn còn diễn ra những cuộc chiến tranh ở biên giới, trên biển nhưng cái đói, cái khổ của người dân không phải vì những cuộc chiến đó. Cái chính là do tệ quan liêu, bao cấp trong vấn đề quản lý, điều hành. Và, nhu cầu nhanh chóng xóa bỏ tệ quan liêu, bao cấp, nhanh chóng đổi mới việc quản lý, điều hành kinh tế xã hội đã trở nên bức thiết hơn bao giờ hết. Toàn Đảng, toàn dân đều có nhu cầu đổi mới. Đối với giới viết văn, nhu cầu được tự do thể hiện tài năng và những suy tư trăn trở cũng hết sức bức xúc. Câu nói phổ biến thời mở đầu đổi mới là “cởi trói cho văn nghệ” dẫu có phần cường điệu nhưng cũng nói lên tâm trạng chung của giới văn nghệ. Ai cũng biết trong đời sống văn nghệ ở mỗi thời kỳ, không ai trói ai mà có muốn trói cũng không trói được. Tuy nhiên thời chiến tranh, bao cấp, do nhiều yếu tố khác nhau, chủ quan có khách quan có, việc sáng tác văn học có nhiều ràng buộc. Có những ràng buộc có lý nhưng, rất nhiều ràng buộc vô lý. Có cái thành văn, có cái bất thành văn. Nhà văn chịu quá nhiều áp lực tiêu cực. Trong đó, cái áp lực viết sao cho tròn trịa để được nhà xuất bản cho in là một áp lực rất lớn.

 

Người viết buộc lòng phải tự kiểm duyệt, tự biên tập mình trong khi viết. Có không ít mảng hiện thực nóng và những bức xúc chốn nhân gian chỉ có thể tiếp cận sơ sài hoặc nêu ra một cách nửa vời. Chính vì vậy, khi chủ trương đổi mới của Đảng và nhà nước được thực hiện trên mọi lĩnh vực đời sống, người viết văn cảm thấy như được giải phóng mọi nguồn năng lượng, được “cởi trói”.

 

Suy cho đến cùng, văn chương cũng là một sản phẩm hàng hóa và viết văn cũng là một nghề. Hàng hóa đặc biệt gìđi nữa cũng phải được kiểm chứng ở khâu “quản lý nhà nước” và thị trường. Đổi mới văn học là một động lực mới để văn học đến với người đọc nhiều hơn, chất lượng hơn. Sẽ là một thiếu sót nếu đánh giá 30 năm đổi mới không đề cập đến vấn đề này. Viết văn là thứ nghề đặc biệt, không phải ai cũng “làm nghề” được. Có nhiều yếu tố để tạo thành nhà văn. Yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất vẫn là tài năng. Công cuộc đổi mới kinh tế xã hội do Đảng khởi xướng và lãnh đạo đã khơi nguồn và tạo thêm nhiều động lực cho tài năng trên mọi lĩnh vực phát triển. Luận điểm “lấy dân làm gốc” là kim chỉ nam, là phương châm cho mọi hoạt động. “Lấy dân làm gốc” để phát hiện và nuôi dưỡng tài năng. Quá trình đổi mới đã thực hiện được điều này.

 

Khởi nguồn từ đổi mới tư duy. Đây là bước đi đúng đắn, chắc chắn. Do hoàn cảnh lịch sử để lại, có rất nhiều điều cần phải xem xét nhận thức lại. Đảng và nhà nước đã nhận thấy vai trò cực kỳ quan trọng của trí thức. Tư duy về người tài được điều chỉnh theo đúng chân lý: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”. Ở những năm đầu đổi mới, đời sống văn học giống như “xuân về trăm hoa đua nở”, hết sức sôi động, phong phú. Lượng sách xuất bản ào ạt tung ra thị trường. Thị trường đón nhận một cách hồ hởi. Thời ấy, tác phẩm tiểu thuyết in với số lượng 20.000 bản là phổ biến. Giấy in chất lượng xấu, chữ nhỏ nhưng người đọc vẫn háo hức tìm đọc. Có rất nhiều tài năng văn học được phát hiện và phát triển trong công cuộc đổi mới 30 năm qua.

 

Người ta thường nói “nhìn lại cũng là nhìn đi”. 30 năm đổi mới văn học đã qua, khi nhìn lại có thể thấy rõ, cuộc đổi mới văn học đã đáp ứng được phần nào yêu cầu và nhu cầu của xã hội, của giới nhà văn. Bức tranh văn học của xã hội ta phong phú, đa dạng hơn. Tuy nhiên, không chỉ riêng tôi, nhiều bạn đọc cũng đã và đang có cảm nhận chưa thật sự hài lòng, lo lắng cho nền văn học. Chúng ta đã đổi mới đang và tiếp tục đổi mới, nhưng văn học ở thời điểm hiện tại có nhiều thứ phải suy ngẫm kỹ. Có một thực tế là số lượng tác phẩm văn học xuất bản rất nhiều, nhưng dấu ấn văn học để lại còn ít. Hàng giả, hàng nhái, hàng dỏm thậm chí có cả hàng độc hại được bày bán tràn lan trên thị trường. Tình trạng bạn đọc thờ ơ với sách văn học là một thực tế đáng báo động. Đã có nhiều hội thảo bàn luận về vấn đề này. Nhưng xem ra vẫn chưa có nhận thức chung. Thiết nghĩ, nêu vấn đề nhận thức trong đổi mới rất cần thiết. Nhận thức đúng, đi đúng. Nhận thức sai, đi sai. Văn học nói riêng, văn hóa nói chung là một dòng chảy không ngừng nghỉ theo nguyên lý kế thừa và giao lưu để tạo ra những cái mới. Cuộc đổi mới văn học 1986 không hề bắt nguồn từ chân không. Văn học Việt Nam đã có một bề dày và thiết lập những giá trị ổn định vượt thời gian. Rất nhiều đỉnh cao văn học đã được thiết lập trước đó. Vấn đề “đổi mới tư duy” để phát triển kinh tế xã hội nhằm mục đích “loại bỏ quan liêu, lạc hậu” để xã hội phát triển, đời sống tinh thần vật chất người dân được nâng cao. Trong đời sống văn học vấn đề “đổi mới tư duy” đã có nhận thức chưa đầy đủ. Việc tuyên chiến với những cái xấu, cái lạc hậu, quan liêu, độc đoán, giáo điều của thời bao cấp đã được mở rộng hết biên độ, tạo ra một trận chiến khốc liệt giữa cái mới và cái cũ. Trong trận chiến này, thời kỳ đầu đã xuất hiện quan niệm cực đoan “mọi cái cũ đều xấu”. Ở thời điểm đó xuất hiện nhiều tác phẩm văn học phê phán cái cũ một cách cực đoan mà có người nói đùa đấy là “dòng văn học sám hối”. Khách quan mà nói, “dòng văn học” này là quá trình vận động tự nhiên không thể tránh khỏi. Văn học vốn dĩ không chấp nhận sự nửa vời. Dòng văn học này có những tác động tích cực và tiêu cực đối với đời sống xã hội và đời sống văn học. Theo tôi, tác động tiêu cực nhiều hơn tác động tích cực. Cũng may, dòng “văn học sám hối” này chỉ tồn tại trong thời gian ngắn. Sự quan tâm của người đọc phai lợt dần vì tính chất cực đoan, phiến diện của nó.

 

Cũng từ nhận thức đổi mới, quan niệm “thị trường quyết định tất cả” đã và đang là vấn đề nóng của đời sống văn học. Thực tế cho thấy công thức “tình - tiền-tù-tội” được áp dụng cho mọi sản phẩm văn hóa trong đó có văn học. Số lượng người đọc, người xem gắn liền với danh tiếng và tiền bạc. Vấn đề này đã và đang tác động trực tiếp tới người viết. Đã xuất hiện quan niệm nhà văn cũng giống như nhà sản xuất kinh doanh, phải nắm rõ thị trường cần gì để sản xuất hàng đáp ứng. Yếu tố giải trí được xem như một chuẩn mực.

 

Tôi cho rằng nhận thức “thị trường quyết định tất cả” có nhiều vấn đề cần được mổ xẻ, phân tích xác định những giá trị mới cũng như làm rõ những yếu tố tiêu cực. Liệu với nhận thức “Thị trường quyết định tất cả” có tạo ra sự “hỗn loạn các giá trị” như có dư luận cảnh báo, hay nó sẽ tạo nên những giá trị mới trong đời sống văn học?

 

Theo tôi việc luận bàn cứ luận bàn, song với xã hội văn minh, dân chủ có lẽ thực thể văn học có đạt được đỉnh cao hay không tùy thuộc vào tài năng, trách nhiệm công dân của nhà văn và sự ủng hộ của người đọc, “Lấy dân làm gốc” là một nguyên lý đời sống xã hội đã có từ xa xưa, là kết tinh trí tuệ của sự phát triển. Có thể khẳng định đây là lẽ tự nhiên cho sự phát triển xã hội, văn hóa, kinh tế, chính trị.

 

Nhận thức “Lấy dân làm gốc” giúp công cuộc đổi mới của chúng ta đi đúng hướng và đạt được những thành tựu to lớn về mọi phương diện. Với nhận thức này chúng ta đã gắn kết một cách hài hòa giữa “yêu cầu và nhu cầu”. Theo thời gian, yêu cầu và nhu cầu của mỗi con người, của cả xã hội đều có những thay đổi. Cũng giống như quan hệ “cung - cầu” trong kinh tế, mối quan hệ “nhà văn - bạn đọc” là một yếu tố quan trọng cho sự phát triển.

 

Cuối cùng, xin được bày tỏ một ý kiến ngắn: Trong sự vận động của xã hội của văn hóa nói chung, của văn học nói riêng không có chỗ đứng, chỗ ngồi cho sự trì trệ lạc hậu. Muốn phát triển phải luôn đổi mới. Và việc đổi mới nhất thiết phải “lấy dân làm gốc”. Văn học “lấy dân làm gốc” chắc chắn bền vững hơn việc “lấy thị trường làm gốc”. Bởi lẽ, nhu cầu về văn hóa nói chung, văn học nói riêng không có điểm dừng. Từ xa xưa cho tới ngày nay và mãi mãi về sau, người dân luôn coi văn học là một món ăn tinh thần bổ ích. Và tất nhiên, để sự bổ ích thẩm thấu “nuôi dưỡng tâm hồn khơi nguồn tri thức” trước hết phải “ngon miệng”. Người ta nuốt không trôi thì bổ dưỡng mấy cũng bằng thừa.

 

Nói một cách cụ thể rõ ràng hơn, với VHNT nói chung, văn học nói riêng, sức hấp dẫn là một yếu tố quan trọng hàng đầu.

 

Văn học nghệ thuật không có sự nửa vời, cũng không có sự cực đoan. VHNT với bản chất tự nhiên của nó càng ít cái “phải thế này, phải thế nọ” càng tốt, trong số đó nhất thiết phải có “Lấy dân làm gốc”, cụ thể là lấy “Văn minh, đậm đà bản sắc dân tộc” làm gốc.

 

 (Tham luận Văn học 30 năm đổi mới)

 

 

>> XEM TIẾP NGHIÊN CỨU - LÝ LUẬN PHÊ BÌNH CỦA TÁC GIẢ KHÁC... 

 

Vui lòng Đăng nhập để gửi lời cảm nhận của bạn cho bài viết trên.